Zbigniew Paciorek „Marki – dzieje, tradycja, kultura” (fragmenty)

PRL ? nowa rzeczywistość społeczna i polityczna
Oddziały Armii Czerwonej, które wyzwoliły Marki od niemieckiej okupacji przyniosły ze sobą nową rzeczywistość społeczno-polityczną ? socjalizm.

Tuż po wkroczeniu wojsk Armii Czerwonej na teren gminy, gospodarstwa rolne zostały obciążone przymusową dostawą określonych ilości artykułów rolnych, m.in. żyta, jęczmienia, pszenicy, owsa, ziemniaków, mięsa, oleju, słomy ściąganych w ramach nałożonej kontrybucji.

Pierwszy po wyzwoleniu Marek Zarząd Gminy Marki (stan na 22.03.1945 r.):
Kazimierz Wybrański ? przewodniczący, wójt
Wacław Lenczewski ? zastępca przewodniczącego, podwójt
Leon Dzikowski ? członek
Edward Borowski ? członek
Piotr Ostapowicz ? członek
Wincenty Ostaszewski ? sekretarz

Marecki Oddział NSZ
Z tą nową socjalistyczną rzeczywistością nie wszyscy się jednak pogodzili, bowiem jeszcze latem 1945 r. istniał na terenie Marek oddział NSZ, który składał się m.in. z byłych żołnierzy AK. Dowódcą tego oddziału był ks. Bolesław Stefański, wikariusz jednej z parafii rzymskokatolickich na warszawskim Kole. W skład tego oddziału wchodziły do czerwca 1946 r. następujące osoby:
1. Borowski Edward
2. Baniszewski Jan
3. Borkowski Kazimierz
4. Brzeziński Marian
5. Cholewa Marian
6. Głogowski Stefan
7. Grzegorzewski Władysław
8. Kiełek Ryszard
9. Kopczyński Stefan
10. Kossakowski Zdzisław
11. Kowalski Zdzisław
12. Mąkolski Czesław
13. Pawłowski Mieczysław
14. Pawłowski Tadeusz
15. Pazik Mieczysław
16. Pietras Ryszard
17. Pniewski Zygmunt
18. Rembecki Jerzy
19. Rembecki Wojciech
20. Jan Sałanowski
21. Skorubski Henryk
22. Słowiński Mieczysław
23. Smoderek Henryk
24. Struś Zygmunt
25. Szymański Mieczysław
26. Witek Stanisław
27. Wyżykowski Ryszard

Według informacji Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie z czerwca 1952 r. oddział ten miał przygotowywać zamach na wójta Marek Kazimierza Wybrańskiego. Wybrański rzeczywiście zginął, jak podają lakonicznie niektóre źródła, śmiercią tragiczną w 1946 r.. Według informacji uzyskanej od p. Ireny Węsierskiej (mieszkanki Marek) Wybrański miał zginąć od kul żołnierzy radzieckich, kiedy domagał się od nich uregulowania rachunku za posiłek spożywany w prowadzonej przez niego po wyzwoleniu restauracji Bańkowskiego.

Nie ma jednak potwierdzenia informacji o istnieniu na terenie gminy Marki oddziału NSZ w informatorze o zbrojnym podziemiu w latach 1944?1956 opracowanym przez zespół redakcyjny złożony z pracowników tzw. Biura C MSW i opatrzonego klauzulą ?tajne?.

1 czerwca 1946 r. na polecenie szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego wWarszawie aresztowany został ksiądz Stefański. Skazano go na karę śmierci, którą potem zmieniono na dożywocie. Warunkowo, ze względu na zły stan zdrowia został zwolniony z więzienia w 1954 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie 26 czerwca 1992 r. stwierdził nieważność wyroku z 1946 r.

Zniszczenia wojenne. Pomoc dla najbardziej poszkodowanych
Jak informował w sprawozdaniu do ówczesnych władz powiatowych w lutym 1946 r. wójt Marek Henryk Kosterski działania wojenne zniszczyły ok. 50% stanu przedwojennego budynków oraz około 60% przemysłu tu istniejącego.

Ponadto przymusowe przesiedlenia ludności i wywózki na roboty do Niemiec prowadzone przez hitlerowców spowodowały znaczny spadek liczby ludności.

Dalej w sprawozdaniu wójt zalecał aby udzielić pomocy około 3000 dzieci i młodzieży. Chodziło tu głównie o dożywianie i odzież dla najbardziej potrzebujących. Takiej samej pomocy wymagało blisko 2500 dorosłych, wśród których byli inwalidzi wojenni, kaleki, starcy i inni niezdolni do pracy.

Już od 1945 r. zaczęły funkcjonować w Markach i na terenie sąsiednich gmin tzw. kuchnie ludowe, których celem było wydawanie bezpłatnych obiadów osobom bardzo biednym i bezdomnym. Kierownikiem takiej kuchni w Markach była Waleria Dzik, a Maria Czetyrko pracowała jako pomoc kuchenna. W pracach związanych z funkcjonowaniem kuchni na terenie gminy aktywny udział brała Maria Jesionowska ? siostra proboszcza Teodora Jesionowskiego. Kuchnie ludowe umieszczano zwykle przy szkołach. Korzystały z nich dzieci i dorośli. W 1949 r. dożywiano w nich prawie 1000 osób. Funkcjonowały do początku lat pięćdziesiątych. Koszty ich utrzymania ponosiły lokalne samorządy.

W lutym 1946 r. gmina Marki składała się z 7 gromad o ogólnym obszarze 4800 ha, z czego na grunty uprawne przypadało 1000 ha, na lasy państwowe 1500 ha, a pozostałe grunty stanowiły nieużytki. Liczba ludności wynosiła 21 125 osób, co stanowiło 520 mieszkańców na kilometr kwadratowy, przy czym kobiet było o 1800 więcej niż mężczyzn.

Gmina miała charakter podmiejsko-przemysłowy, a struktura zawodowa mieszkańców w ujęciu procentowym przedstawiała się następująco:
1. 70% ? stanowili robotnicy i rzemieślnicy
2. 10% ? zajmowało się handlem
3. 5% ? urzędnicy
4. 5% ? rolnicy
5. 10% ? inni.

Część mieszkańców znalazła zatrudnienie przy odgruzowywaniu i odbudowie Warszawy, z których liczną grupę stanowili furmani. Jednak już w końcu lat czterdziestych większość markowian znalazła pracę w rozbudowujących się fabrykach i zakładach przemysłowych stolicy.

Na terenie samych Marek zaczęło powstawać coraz więcej małych przedsiębiorstw rodzinnych, np. warsztatów szewskich i cholewkarskich produkujących obuwie nie tylko na chłonny rynek Warszawy, ale na rynki innych, niekiedy bardzo odległych miast, jak Szczecin, Gdańsk czy Poznań. Zniszczenia wojenne. Pomoc dla najbardziej poszkodowanych

Wykaz przedsiębiorstw i zakładów państwowych znajdujących się na terenie Marek i Pustelnika w 1953 r.:
1. Spółdzielnia Pracy Inwalidów ? Marki, ul. Rejtana (w zabudowaniach sióstr Honoratek). W istniejących tu warsztatach wytwarzano artykuły konfekcyjne i bieliźniarskie.
2. Spółdzielnia Pracy Garbarzy ?WOLA? ? Pustelnik, ul. Duża. Garbarnia skór twardych (w trakcie generalnego remontu).
3. Spółdzielnia Pracy ?METAL? ? Pustelnik, ul. Lipowa 6. Drobna wytwórczość artykułów metalowych.
4. Warszawskie Zakłady Ceramiki Czerwonej ? Pustelnik, ul. Świerczewskiego 7, cegielnia.
5. Państwowa Fabryka Materiałów Izolacyjnych, Budowlanych i Chemiczno- -Budowlanych w Pustelniku II. Dawne zakłady braci Balickich. Produkcja papy, lepiku.
6. Przymusowy Zarząd Państwowy Zakładu Wyrobów Dentystycznych i Sanitarnych. Braci Bielak. Marki, ul. 11 Listopada 9. Produkcja urządzeń sanitarnych i dentystycznych.

Kilkadziesiąt rodzinnych przedsiębiorstw zajmowało się skupem, przetwórstwem i sprzedażą pierza. Stąd powstało rozpowszechniane szczególnie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych minionego stulecia powiedzenie, że w Markach mieszkają przeważnie ?kapciarze? i ?pierzarze?.

W Markach działało też kilka zakładów fryzjerskich, z których chyba największą popularnością cieszył się zakład Tadeusza Rzepniewskiego prowadzony przez niego od początku lat pięćdziesiątych. Mieścił się w kamienicy tuż obok restauracji ?Zachęta?. Jego położenie oraz renoma usług tu świadczonych powodowały, że był licznie odwiedzany przez klientów. Lubiłem tu przychodzić i słuchać opowieści właściciela o historii i życiu codziennym miasta. Pan Tadeusz, działacz Akcji Katolickiej w okresie międzywojennym, później społecznik lubiany i szanowany przez mieszkańców Marek, strzygł mojego dziadka, mojego ojca, mnie i moich synów. Po przeszło 50 latach działalności przeszedł w 1999 r. na emeryturę.

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych rozkwit przeżywały cegielnie, których funkcjonowało tu kilkanaście. Szczególnie po wprowadzeniu stanu wojennego (13 grudnia 1981 r.) wobec powszechnej reglamentacji towarów właściciele cegielni nie mieli żadnych problemów ze zbytem swoich produktów, dając ? szczególnie w sezonie ? zatrudnienie około tysiąca osobom.

Życie polityczne
W okresie PRL-u nie było w Markach intensywnego życia politycznego. Przewodnia siła narodu ? PZPR i jej działacze nie cieszyli się sympatią ogółu mieszkańców. Funkcjonariusze partyjni z ich nielicznymi sympatykami pokazywali się publicznie na mniej lub bardziej sensownych pracach społecznych i przy okazji oficjalnych uroczystości 1 Maja, 22 Lipca i Rewolucji Październikowej. Dochodziło też do starć wewnątrz ugrupowań politycznych sprawujących władzę.

Uchwałą Rady Gminy Marki z 13 grudnia 1948 r. odwołano ze stanowiska wójta Marek Henryka Kosterskiego. Wniosek o odwołanie złożyła I sekretarz Komitetu Powiatowego PPR ? Stępniewska. Kosterskiemu zarzucono zbyt dobre układy z Niemcami w czasie okupacji. Wniosek został poparty przez wszystkich obecnych radnych. Brak jest informacji czy decyzję tę podjęto w głosowaniu tajnym czy jawnym. Obowiązki wójta powierzono dotychczasowemu podwójtowi ? Aleksandrowi Witkowskiemu.

W organizowanych 1 maja pochodach z okazji ?Święta Pracy? uczestniczyli uczniowie i nauczyciele mareckich szkół oraz robotnicy istniejących na terenie miasta zakładów. Trasa pochodu wiodła al. Piłsudskiego (od 1946 r. noszącą nazwę al. gen. Karola Świerczewskiego), a ?trybuna honorowa?, na której zasiadali przedstawiciele elit politycznych z PZPR, SD, PSL, ORMO i innych pokrewnych organizacji politycznych i społecznych, ustawiana była przy Urzędzie Miasta lub w okolicach Ośrodka Zdrowia przy al. Piłsudskiego. Ostatnie pochody 1-majowe w Markach miały miejsce w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia.

Tubą propagandową ówczesnych miejscowych władz politycznych, aż do lat sześćdziesiątych, był radiowęzeł. Został uruchomiony w 1946 r. na piętrze budynku stacji w Markach, gdzie jeszcze do późnych lat osiemdziesiątych mieściła się poczta. W końcu lat czterdziestych i na początku pięćdziesiątych minionego stulecia rozdano mieszkańcom Marek około 1500 głośników, tzw. kołchoźników. Od początku jego spikerem i jednocześnie zarządzającym był Gustaw Krygier. Charakter działalności tej rozgłośni był głównie propagandowy i polityczny, niekiedy jednak prowadzono pogadanki o charakterze edukacyjnym, np. ?jak unikać niektórych chorób?. Okres działalności radiowęzła był dosyć długi ? funkcjonował jeszcze w 1967 r. W tym też roku na terenie miasta zarejestrowanych było prawie 2000 telewizorów, 2500 odbiorników radiowych i 1500 wspomnianych ?kołchoźników?.

Dla zdecydowanej większości mieszkańców mottem życiowym było ?mieć a dopiero później być?. Stąd koncentrowano się przede wszystkim na rodzinie i zapewnieniu jej godnego utrzymania, odpowiednim wychowaniu i wykształceniu dzieci. Sprawy bieżącej polityki schodziły siłą rzeczy na plan dalszy, tym bardziej, że na tę politykę mieszkańcy mieli niewielki wpływ.

Czasem jednak markowianie potrafili się skonsolidować. W 1988 r. gdy elity polityczne stolicy naciskały na przedłużenie funkcjonowania wysypiska śmieci przy ul. Okólnej mieszkańcy Marek zareagowali spontaniczną demonstracją, która spod wysypiska przemaszerowała pod Urząd Miasta z petycją natychmiastowego wstrzymania jego eksploatowania i pośrednio zatruwania środowiska. Demonstracja ta zgromadziła blisko 1000 mieszkańców Marek.

Reformy administracyjne
W okresie PRL-u Marki przeszły kilka reform i reorganizacji administracyjnych.

W 1951 r. do gminy Marki włączone zostały Brzeziny, Kąty Grodziskie i Grodzisk (wyłączone z gminy Bródno), Augustów, Augustówek, Mańki-Wojdy (wyłączone z gminy Nieporęt). Rok później z gminy Marki wyłączono gromadę Siwki i włączono do gminy Zielonka.

W 1952 r. utworzono gminę Ząbki wyłączając z gminy Marki gromady: Drewnicę i Ząbki.

Również w 1952 r. po zlikwidowaniu powiatu warszawskiego, w którym m.in. znajdowały się Marki, Pustelnik, Ząbki, Zielonka, zniesiony został powiat radzymiński w Radzyminie i utworzony został w jego miejsce powiat wołomiński z siedzibą w Wołominie.

Mocą decyzji administracyjnych z dniem 1 stycznia 1955 r. zlikwidowane zostały gminne rady narodowe i utworzono Gromadzkie Rady Narodowe w Markach, Pustelniku, Strudze, Zielonce, Ząbkach i Kątach Grodziskich.

1 stycznia 1957 r. zlikwidowano Gromadzką Radę Narodową w Pustelniku, a w rok później w Strudze i włączono je do Osiedlowej Rady Narodowej w Markach.

Nadanie praw miejskich
Prawa miejskie
Decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 1 stycznia 1967 r. Marki otrzymały prawa miejskie. Pierwsza uroczysta sesja Miejskiej Rady Narodowej w Markach miała miejsce 12 stycznia 1967 r., w budynku Urzędu Miasta. Otworzył ją wygłaszając okolicznościowy referat ukazujący przeszłość, czas teraźniejszy oraz wizję przyszłości miasta przewodniczący Prezydium MRN Stanisław Werczyński.

Liczba mieszkańców Marek wraz z przyłączonymi Pustelnikiem i Strugą w 1967 r. wynosiła 15 tys.

Opracowany został pierwszy herb Marek. Pod literą ?M? umieszczono wizerunek połowy koła zębatego. Całość utrzymana była w kolorze czerwonym. Niejasna jest symbolika tego herbu, szczególnie jego dolnej partii w postaci połowy zębatego koła sugerującego przemysł maszynowy, którego w Markach przecież nie było.

W 1975 r. wprowadzono w Polsce dwustopniowy podział administracyjny tworząc 49 województw. Marki zostały wyłączone z powiatu wołomińskiego i znalazły się w województwie stołecznym warszawskim.

Kolejna reforma administracyjna z 1998 r. zmniejszyła liczbę województw do 16. Marki ponownie znalazły się w powiecie wołomińskim województwa mazowieckiego.

Komentarze: 2

  1. jacek pisze:

    Strona bardzo poprawna i obiektywna, choc tez brakuje duzo innych informacji.

    Szkoda ze niszczeje tak duzo starych, ponad 100-letnich budowli na terenie miasta Marki, np. bardzo juz stary dom, dworek przy ulicy Pilsudskiego 175. Wlasnosc juz niezyjacych wlascicieli Slukowskich – adjutanta Napoleona , a potem ich spadkobiercow, Panstwa Spoczynskich. Jest to bardzo historyczny obiekt z dawnych lat. Poczatkowych zalozycieli – tamtejszego siedliska, Piotrkowka.

    Wiecej informacji na teamte historyczne tematy udziele na zyczenie .

    Pozdrawiam Serdecznie

    Jacek

  2. KATARZYNA CZEKAJEWSKA pisze:

    PUSTELNIK 2-GARBARNIA LIPOWSKICH,PRZED WOJNA I W LATACH 1946-MOJ DZIADEK LEON SWIATKOWSKI I JEGO WSPOLNIK POLANCZYK BYLI WLASCICIELAMI GARBARNI…..JA JESTEM SPADKOBIERCZYNIA….CO SIE TERAZ Z NIA STALO-CZEKAJEWSKA KATARZYNA

Zastrzeżenie
Opinie publikowane na łamach Portalu Społeczności Marek są prywatnymi opiniami piszących – redakcja Portalu nie ponosi za nie żadnej odpowiedzialności.
Osoby publikujące w artykułach lub zamieszczające w komentarzach wypowiedzi naruszające prawo mogą ponieść z tego tytułu odpowiedzialność karną lub cywilną.

WordPress.org - wdrożenie: ACTIVENET - projektowanie stron internetowych - Warszawa, Marki (zapytań: 50, generowano: 0,550s)