Bocznice i odgałęzienia

 

Kolej marecka od poczatku swego działania nastawiona była przede wszystkim na przewozy towarów, stąd też mimo swej niewielkiej długości posiadała znaczną liczbę bocznic. Tereny w okolicach Marek i Radzymina obfitują w złoża gliny wykorzystywanej przez liczne cegielnie. W okolicach Strugi linia przebiegała przez duży kompleks leśny, w którym oprócz drewna, w pobliżu Izabelina eksploatowano także pokłady torfu. W momencie podejmowania decyzji o budowie kolei istniały na projektowanej trasie również spore obszary użytkowane rolniczo: folwarki Zacisze i Lewinów pod Warszawą oraz pas pomiędzy Strugą a Radzyminem.

 

Na pewno ważnym dla analiz opłacalności przedsięwzięcia czynnikiem było istnienie w Markach dużej fabryki włókienniczej „Briggs i Posselt”, do której też doprowadzono w roku 1896 jedną z pierwszych bocznic. W roku 1905 kolejka oprócz tego zakładu obsługiwała siedem cegielni a także: fabrykę materiałów budowlanych Małachowskiego w Markach; garbarnię Lipowskiego, odlewnię dzwonów Czerniewicza, kopalnię piasku i fabrykę chemiczną "Formierz" w Pustelniku; kopalnię torfu w Izabelinie; folwark Czarna Struga, fabrykę narzędzi Kondakowa i kwaszarnię w Strudze oraz browar Braci Radzymińskich, młyn Braci Żmijewskich, produkujące sery zakłady "Przetwór" i tartak w Radzyminie. Podczas I wojny światowej wybudowano w Strudze odgałęzienie do lasu w kierunku wsi Nadma, wykorzystywane do transportu pozyskiwanych tam drewna i żwiru.

 

Wśród różnych planów zarządu dotyczących rozbudowy kolei konsekwentnie odrzucanych przez władze rosyjskie, około roku 1908 pojawiły się szanse na budowę linii od Strugi do Pułtuska przez Zegrze. Do 1910 roku opracowano plany a w latach 1913-14 wojska rosyjskie rozpoczęły przygotowania do budowy linii pomiędzy Strugą a Zegrzem. Wykonano prace ziemne, nasypy, przepusty i niektóre przyczółki mostowe. Dalsze prace zahamowała wojna, jednak po wkroczeniu Niemców prace wznowiono, także z pomocą wojska. Władze wojskowe dostarczyły też szyny, ponieważ zależało im na powstaniu tej ważnej strategicznie linii. Odcinek Struga-Zegrze został oficjalnie oddany do użytku 1 listopada 1916. Linia miała długość 14 km. Posiadała dwie mijanki – w Wólce Radzymińskiej i Nieporęcie - i dwa odgałęzienia: do tartaku Koterwy pod Izabelinem (długości 1,5 km) i do fortyfikacji w Beniaminowie (odgałęzienie na kilometrze 10,3 od Strugi, długość bocznicy 4 km). Druga część linii nazywanej „wojenną”, od Strugi do Wawra została wybudowana niebawem (roboty rozpoczęto w roku 1916, daty oddania odcinka nie udało mi się znaleźć). Odcinek do Wawra miał długość 13,6 km i łączył kolej marecką z torami linii jabłonowskiej. Jak podaje Bogdan Pokropiński, w Karolówce odchodziła od niego 1,5 km bocznica w kierunku koszar w Rembertowie. Podobno została ona rozebrana dopiero w roku 1937.

 

Na skutek zmian wywołanych zakończeniem wojny (m. in. pozbawienie Zegrza statusu twierdzy) i słabej kondycji gospodarczej młodego państwa polskiego, linia Wawer-Struga-Zegrze stała się deficytowa i w roku 1923 uległa rozbiórce.  

 

W okresie ożywienia gospodarczego pod koniec lat dwudziestych powstały także dwie nowe bocznice obsługujące garbarnię w Zaciszu i cegielnię Stypińskiego w Markach.

 

W latach 1930-31, w czasie kryzysu, rozebrano bocznice do garbarni w Zaciszu, cegielni Rościszewo, folwarku Czarna Struga, fabryki rowerów Lipińskiego w Strudze i Nadmy.

 

Po roku 1933 zbudowano bocznicę do wytwórni serów (okolice dzisiejszej ulicy Bieżuńskiej, rozebrana przed rokiem 1938 w związku z zabudową wschodniej strony Radzymińskiej). Poza Warszawą powstały nowe odgałęzienia do cegielni Mańka w Markach oraz Raua i Laskowskiego, Słowackiego, Frenkla, „Wojciechów” i Kronenberga na odcinku od Słupna do Radzymina. W chwili wybuchu wojny istniało ogółem 18 bocznic o łącznej długości 6,5 km.

 

W roku 1940 w związku z budową umocnień wybudowano powtórnie bocznicę za Strugą w kierunku Nadmy. Została ona rozebrana po 1945 roku.

 

Wznowienie znaczących przewozów towarowych nastąpiło dopiero w roku 1942 po ponownym uruchomieniu cegielni "Wojciechów" pod Radzyminem (właściciel podpisał volkslistę) i Fabryki Dachówek i Drenów w Pustelniku (pod zarządem niemieckim). 

 

W grudniu 1943 roku otwarto dla ruchu łącznicę pomiędzy stacją Warszawa Stalowa a linią Jabłonna-Karczew. Tor poprowadzono wzdłuż normalnotorowej linii obwodowej i połączono z linią jabłonowską w okolicy posterunku Jagiellonka przy dzisiejszym rondzie Starzyńskiego. To powtórne połączenie obu linii okazało się znacznie trwalsze od poprzedniego, choć regularny ruch pociągów trwał tylko nieco ponad półtora roku. Łącznica miała długość 2,2 km. Na zamieszczonym poniżej zdjęciu lotniczym, widać miejsce połączenia z linią jabłonowską .

 

 

Przy okazji modernizacji torów w roku 1951 rozebrane zostały dotychczas istniejące bocznice. Pozostawiono tylko dwie w Pustelniku II - do Spółdzielni Metalowców "Nowator" (była garbarnia Lipowskiego) i Chemicznej Spółdzielni Pracy im. Obrońców Pokoju w dawnej fabryce braci Balickich. Nieco wcześniej (1949-50) zlikwidowano też mijankę w Markach i odgałęzienie do przędzalni Briggsa. Łącznica do kolei jabłonowskiej, używana do przewozów gospodarczych i transportu taboru, który remontowano w warsztatach przy byłej stacji Stalowa, zlikwidowana została w roku 1958. Wtedy też znikły ze Stalowej ostatnie tory o szerokości 800 mm. 

 

lp.

kilometraż (od stacji Stalowa)

obiekt

data

uwagi

budowy/otwarcia

rozbiórki

1

 

stacja Warszawa Targowa

1949

1974

 

2

0,00

stacja Warszawa Stalowa

1901

1958

likwidacja łącznicy, stacja nieczynna od lipca 1949, przejęta przez Zmechanizowany Odcinek Robót Drogowych PKP w 1974

3

0,731

stacja Targówek

1897

1974

ruch konny od 1896

4

 

bocznica do stacji towarowej

?

1974 (?)

tędy dostarczano tabor transportowany koleją normalnotorową

5

1,536

bocznica do wytwórni serów

po 1933

przed 1938

długość 0,1 km

6

2,230

most na Kanale Bródnowskim

 

1974

długość 12 m, przebudowany w latach `30 z drewnianego na betonowy, wysadzony 1944, obok zbudowano most drewniany, rozebrany 1974

7

2,769

przystanek Zacisze

1897

1974

 

8

2,800

mostek (przepust)

 

 

długość 2,5 m, przebudowany w latach `30 z drewnianego na stalowy, od lat `60 betonowy przepust

9

2,820

bocznica do garbarni braci Cieślikowskich

koniec lat 20

1930-31

długość 0,3 km

10

2,900

mostek (przepust)

 

 

długość 2,5 m, przebudowany w latach `30 z drewnianego na stalowy, od lat `60 betonowy przepust

11

3,700

mostek (przepust)

 

 

długość 4 m, przebudowany w latach `30 z drewnianego na betonowy

12

5,373

stacja Drewnica

1897

1974

warsztaty i bocznice rozebrane do 1947

13

7,386

przystanek Marki

1897

1974

mijanka rozebrana 1949-50

14

7,540

bocznica do fabryki Briggsa i Posselta

1896

1949-50

 

15

 

bocznica do cegielni Mańka

ok. 1933

1949-50

długość 0,5 km, od bocznicy do Briggsa

16

7,650

most na Długiej

 

 

długość 12,2 m, przebudowany w 1925 z drewnianego na stalowy

17

8,100

bocznica do cegielni Stypińskiego

koniec lat 20

przed 1938

długość 0,9 km

18

8,890

bocznica do cegielni „Halberów”

przed 1905

1951 (?)

długość 0,5 km

19

9,190

bocznica do Zakładów Ceramicznych „Pustelnik”

przed 1905

1951 (?)

długość 0,35 km

20

9,226

przystanek Pustelnik I

1935

1974

 

21

9,700

mostek (przepust)

 

 

długość 2,5 m, przebudowany w latach `30 z drewnianego na stalowy, od lat `60 betonowy przepust

22

9,990

bocznica do garbarni Lipowskiego

przed 1905

1957

długość 0,3 km

23

10,000

bocznica do cegielni „Osinki”

przed 1905

1951 (?)

długość 1,2 km, bocznica do odlewni zlikwidowana w latach 30, resztki istniały jeszcze w roku 1986

24

 

bocznica do odlewni dzwonów Czerniewicza

przed 1905

lata `30

 

25

 

bocznica do kopalni piasku

przed 1905

1951 (?)

 

26

10,086

stacja Pustelnik II

1897

1974

przed rokiem 1935 jako Pustelnik

27

10,280

mostek (przepust)

 

 

długość 2,5 m, przebudowany w latach `30 z drewnianego na stalowy, od lat `60 betonowy przepust

28

10,350

bocznica do fabryki „Formierz” (braci Balickich)

przed 1905

1965

długość 0,25 km

29

10,780

bocznica do cegielni „Rościszewo”

przed 1905

1930-31

długość 0,35 km

30

12,100

bocznica do fabryki Kondakowa

1902

lata `20 (?), na pewno przed 1931

 

31

 

bocznica do folwarku Czarna Struga

1902

jak wyżej

 

32

 

bocznica do Izabelina

1902

1914

całość z bocznicami do folwarku i fabryki 7,5 km

33

12,360

przystanek Struga

1899

1974

 

34

12,375

bocznica do kwaszarni ogórków i kapusty (fabryka rowerów Lipińskiego)

1905

1930-31

 

35

12,900

odgałęzienia do Zegrza i Wawra

1916

1923

długość: do Zegrza 14 km (z bocznicami do Izabelina i Beniaminowa ok. 19,5 km). do Wawra 13,6 km (bocznica do Rembertowa 1,5 km)

36

13,000

most na Czarnej Strudze

 

 

długość 15,2 m, przebudowany w latach`30 z drewnianego na stalowy

37

13,100

bocznica do Nadmy

1914-15 ?

1930-31

długość 1,5 km, w tym samym miejscu w 1940 r zbudowano odgałęzienie do budowy umocnień, rozebrane po 1945

38

15,544

przystanek Słupno

lata trzydzieste (?)

1974

 

39

15,700

bocznica do cegielni Raua i Laskowskiego

po 1933

1951 (?)

długość 0,3 km

40

15,730

bocznica do cegielni Słowackiego

po 1933

1951 (?)

długość 0,3 km

41

16,400

bocznica do cegielni Kronenberga („Wawrzynów”)

przed 1905

1951 (?)

długość 0,35 km

42

16,700

bocznica do cegielni Frenkla

po 1933

1951 (?)

długość 0,25 km

43

16,850

Bocznica do cegielni „Wojciechów” („Nowy Więcek”)

po 1933

1951 (?)

długość 0,3 km

44

16,920

mostek (przepust)

 

 

długość 2,5 m, odbudowany po 1944 *

45

16,990

mostek (przepust)

 

 

długość 2,5 m, odbudowany po 1944 *

46

17,171

przystanek Cmentarz Poległych

1935

1974

 

47

17,950

bocznica do cegielni „Leopoldynów” („Stary Więcek”)

przed 1905

1951 (?)

długość 0,25 km

48

18,036

przystanek Leopoldynów

1935

1974

 

49

18,059

mostek (przepust)

 

 

długość 2,5 m, odbudowany po 1944 *

50

18,120

bocznica do cegielni Kotkowskiego

przed 1905

1951 (?)

długość 0,3 km

51

18,230

bocznica do cegielni Kronenberga

po 1933

1951 (?)

długość 0,35 km

52

18,950

bocznica do browaru braci Radzymińskich

przed 1905

1951 (?)

długość 0,25 km

53

 

bocznica do składu drewna

przed 1905

1951 (?)

 

54

 

bocznica do zakładów „Przetwór”

przed 1905

1951 (?)

 

55

 

bocznica do młyna braci Żmijewskich

przed 1905

1951 (?)

 

56

19,600

stacja Radzymin

1899

1974

 

* dwa z trzech drewnianych mostków zostały zniszczone i odbudowane - nie wiem, niestety, które

Krótka historia stacji, przystanków, bocznic i obiektów inżynierskich na podstawie książki Bogdana Pokropińskiego.

Może się zdarzyć, że po kliknięciu w rubryce „obiekt”, dostępne będą dodatkowe informacje.

 

powrót do strony głównej