….Ponieważ osiedla o małym nasileniu ludności, a więc na prowincji, niewątpliwie nie będą zagrożone nalotami, dla osób nie związanych z warsztatami pracy w stolicy wzgl. nie przygotowanych do obrony biernej, wyjazd jest wskazany.
Bilety sprzedawane będą zarówno w dn. odjazdu transportów na te dnie, jak i na transporty w dni następne.
Kolej Marecka uruchamia 14 pociągów do Radzymina i stacji pośrednich. 1) Słupno, 2) Struga, 3) Cegielnia.
Dziennie będzie odchodziło 14 pociągów: pierwszy o godz. 6.20, ostatni o godz. 21-ej.
Odjazd z Pragi z ul. Stalowej i z Targówka.” *

* Wieczór Warszawski nr 248 z dnia 2 września 1939 roku.

Antoni Widomski

Z dzienników Josepha Goebbelsa ministra oświecenia publicznego i propagandy Trzeciej Rzeszy.

12.08.1939 r.: Jeśli chodziło o kampanię antypolską, Führer zarządził, by jej nagłośnienie zwiększyć o 80%. Zbliżamy się więc do finału.

20.08.1939 r.:  … do wtorku 22.08.1939 roku mamy rozgrzać machinę propagandową do zenitu. Po tym więc wybije godzina czynu.

22.08.1939 r.: Wszystko gotowe do ataku na Polskę. Prawie 1,5 mln ludzi pod bronią. Czekamy tylko na sygnał startu od Führera.

24.08.1939 r.: Położenie Polski jest rozpaczliwe. Ruszymy do ataku przy pierwszej nadarzającej się okazji.
Państwo polskie musi zostać rozbite, dokładnie tak jak czeskie.

28.08.1939 r.: Minimalne żądania odnośnie do Polski to Gdańsk i korytarz przez korytarz..

10.10.1939 r.: Koniec Polski. … Opinia Führera o Polakach jest miażdżąca. Bardziej zwierzęta niż ludzie, całkiem tępi, bez wyrazu. … Brud Polaków jest wprost niewyobrażalny. Również ich zdolność dokonywania ocen jest równa zeru.. Führer nie chce z Polakami żadnej asymilacji.

14.10.1939 r.: Administracja wojskowa ma zostać w Polsce zastąpiona możliwie szybko przez administrację cywilną. Władze wojskowe są zbyt miękkie i zbyt ustępliwe. U Polaków natomiast liczy się tylko siła, przemoc. W dodatku są oni tak głupi, ze nie przemawiają do nich żadne argumenty, nie przekonują ich żadne racje. W Polsce bowiem zaczyna się Azja. Poziom kulturalny tego narodu jest poniżej wszelkiej krytyki. Jedynie cienka warstwa arystokratyczna ma jeszcze o kulturze blade wyobrażenie. Z tego tez względu jest ona również duszą oporu przeciwko nam. Dlatego musi zostać wywłaszczona. Jej miejsce zajmą chłopi niemieccy …

8.11.1939 r.:  … nie entuzjazmuję się także pomysłem, by z Łodzi uczynić miasto niemieckie. Jest ono przecież jedynie kupą śmiecia, gdzie jako odpady mieszkają właściwie tylko Polacy i Żydzi.

17.11.1939 r.: …  dlaczego ta kupa brudu ma być koniecznie niemieckim miastem! Zgermanizowanie Łodzi to przecież syzyfowa praca. Natomiast z powodzeniem moglibyśmy wykorzystać to miasto jako wysypisko odpadów.

5.07.1940 r.: Polacy są obecnie przygaszeni i wreszcie pracują starannie. Mają przed nami respekt. Muszą się nauczyć widzieć w nas naród panów.

5.11.1940 r.: Führer zdecydował, że Polska ma spełniać dla nas rolę olbrzymiego rezerwuaru siły roboczej. Skąd bowiem brać ludzi do prac prymitywnych?.

Taki nam szykowali los.

Antoni Widomski
źródło: Eugeniusz Guz, Goebbels o Polsce i sojuszniczym ZSRR, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1999.

Te słowa znalazły się w księdze pamiątkowej Polish Declarations of Admiration and Friendship for the United States

W 1926 roku, Stany Zjednoczone świętowały swoje 150. niepodległości. W Rzeczpospolitej Polskiej przeprowadzono akcję przygotowania księgi pamiątkowej.

W tomie 109, na 4 stronach, znalazły się wpisy dzieci ze szkoły w Markach.

Indeks nazwisk. (Pisownia oryginału.)

A

Aland Anna; Aleksandrowicz J.; Ambroziak Michalina; Augustyniak A.; Augustyniak J.;

B

Bandurska Eugenja; Bandurska Stanisława; Baniszewska Cecylja; Baniszewski Czesław; Bartosiewicz Feliksa; Bartosiewicz Stanisław; Belke(?) Z.; Bereda Z.; Biała Zofja; Biernacka Stanisława; Bomski Piotr; Borkowska Irena; Borkowska Jadwiga; Borkowska Janina; Borkowska Janina; Borkowska Marja; Borkowski Benedykt; Borkowski Edward; Borkowski Marjan; Broma E.; Broma Stanisław; Brzeziński Jan; Budziszewski Wacław; Bulik Stanisław; Bulik Tadeusz; Burza Czesława;

C

Chojecki Józef; Chróstowska Janina; Chudzik Janina; Cieślak Kazimierz; Cieślakówna Eugenja; Cybulska Józefa; Cyszyn Rozalja; Cyzman Henryk; Cyzman Jan; Czernieńska(?) J.

D

Dawid Edward; Dawid Karolina; Dąbkowska Sabina; Dąbkowski Mieczysław; Dąbkowski Z.; Dąbrowska Józefa; Dąbrowska Zofia; Dąbrowski Feliks; Dąbrowski Marjan; Dąbrowski Remigiusz; Dąbrowski Stanisław; Dembińska L.; Dembiński L.; Dobosz J.; Dobrzyniak Władysław; Dombrowa Abram; Dombrowa Szyja; Dominiak Czesław; Drążewski Henryk; Dudkówna T.; Duszyńska Jadwiga Stanisława; Duszyńska Ludwika; Dzwonkowski Tadeusz;

E

Epelbaum Irena; Estkowska Stanisława;

F

Fabisiak Józefa; Fabiszewska Janina; Figura Helena; Filipowicz M.; Fiszbin Helena; Fiszbin Izrael; Fiszman Jankiel; Fiszman Salomon; Fiszmanówna Bronisława; Frank Abram; Frank Berek;

G

Gadomski W,; Gajewska Irena; Gajewski Eugeniusz; Galarska Janina; Gera Leokadja; Gie(?)s Stanisław; Giermasinski Karol; Głębocki Czesław; Głębocki Jan; Głębocki Stanisław; Gołębieski Czesław; Górecka Henryka; Grabowska Cecylja; Grabowska Wiktoria; Grabski Henryk; Growszewska Ponndzia (?); Grzegorzewka Czesława; Grzegorzewska Leokadja; Grzegorzewski Bolesław; Grzybowski Józef; Gutkind Abram; Gutking Sala; Guzek Janina;

H

Hanczke Eugenjusz; Hankowski(?) Franciszek; Herman Marja;

I

Izmul Saufer;

J

Jabłoński Marjan; Janicki Aleksander; Janicki Jan; Jarzębski Franciszek; Jastrzębski Alfred; Jaworek Aleksander;

K

Kaim Bronisława; Kaim St.; Kałuska J.; Kałuski J.; Kamińska Maria; Karpińska Helena; Karpiński A.; Kąsewicz Leonard; Kicler Feliks; Kicler Helena(?); Kiclesiński(?) Władysław; Kielak Regina; Kiełek Stanisława; Kiełek Tadeusz; Kolc Leokadia; Kołbuk Henryka; Kołbuk Stanisław; Kołbukówna Sabina; Kołodziejczyk Jan; Konarska Helena Halina; Konarski Jan; Konopka Roman; Konopkówna M.; Kopański(?) Józef; Koralkiewicz Stefanja; Kostka Alfreda; Kostka Stanisława; Kostkówna M.; Kowalska Marja; Kowalski E.; Kowalski F.; Kowalski Leon; Kraszewski Jan; Krawczyk Albina; Krawczyk Jan; Kręzlewicz Franciszek; Kręzlewicz Kazimiera; Kręzlewicz Marjanna; Królik S.; Królik Stefanja; Królikówna Czesława; Kruszel Boruch; Kruszel Notech; Kruszewska Melanja; Kruszewski Mieczysław; Krysiewicz P.; Kubiak Czesław; Kuczyński Eugenjusz; Kusińska Jadwiga; Kusińska Zuzanna; Kusiński Janek; Kwiatkowski Antoni; Kwiatkowski Edward; Kwiatkowski Stanisław;

L

Lamparska Irena; Lamparska Zofja; Lanczewska Helena; Laufer E.; Lewandowska Stanisława; Lewicki Konstanty; Lisiewicz Janina; Lisiewicz Józef; Lubelska Leokadja;

Ł

Łoszewska Janina; Łukasiewicz Edward;

M

Maciejewski St(?); Maciołek Stefan; Majewska Stanisława; Majnhemer Sala; Malinowski Stanisław; Mańk Edmund; Mańk Helena; Mańk Henryk; Mańk Henryka; Mańk Piotr; Mańk Stanisław; Mańk Władysław; Mańk Zenon; Marchewka Marjanna; Mata Leon; Matuszewska Janina; Mendelsohn E.; Miklaszewska Anna; Miklaszewska Eleonora; Miklaszewska M.; Miklaszewski Z.; Mikołajczyk Wawrzyniec; Misiewicz Cz.; Motyczyńska Anna; Motyczyńska Cecylia; Motyczyńska Marja; Motyczyński Kazimierz;

N

Nirensztajnówna Anna; Nowak Feliksa; Nowak Marjan; Nowakówna Marta; Nowicki Henryk;

O

Ofiarska Zofja; Olczyk M.; Olczyk Władysław; Oleksiak Aniela; Oleksiak H.; Olesińska Cecylja; Osiecka K.(?); Oskroba Stanisław; Ostaszewski Mieczysław;

P

Paciorek A.; Paciorek Janina; Paciorek Marianna; Paciorek Tadeusz; Paciorek Władzia; Paciorkówna Stanisława; Paciorkówna Stefańja; Patrycka Cz.; Patrycka Eugenja; Pawlak A.; Pawlak Aniela; Pawłowski Jan; Piekut Eugenja; Piórkowski Tadeusz; Pisarska Janina; Piwko Czesław; Piwko Władysław; Potrzebowski Władysław; Powoński Kazimierz; Przybylska Cecylja; Pugacz Aleksander;

R

Rafalski R.; Rasińska Ludwika; Rasiński Edward; Rasiński(?) H(?); Ratyński Mysław; Ratyński R.; Roguska M.; Romanowski Stanisław; Rosińska Helena; Rozbicka Jadwiga;
Różycka Wacława; Rudzikówna Władysława; Rudzińska Eugenja; Rudzińska Regina; Ruszlewski Zygmunt; Rutkowska Marja; Rydzicki H.; Rzepniewska Apolonja; Rzepniewska Władysława; Rzepniewska Zofja;

S

Sadowski Tadeusz; Sałanowska Jadwiga; Sałanowska Łucja; Sałanowski Wł.; Sarnowska Zofia; Sarnowski Zygmunt; Sasin Cecylja; Sasin Czesław; Sasin Helela(?); Sasin Irena; Sasin W.; Sasinówna S.; Skalska A.; Skibowska Leokadja; Skibowski Kazimierz; Skibowski Władysław; Skrzecz Irena; Skrzecz(?) Mieczysław; Skrzeczkowski Zenon; Sobolewski Jan; Sobótkówna Jadwiga; Sosin Jadwiga; Sosińska Helena; Sosiński Kazimierz; Sosnowska Czesława; Sosnowska Helena; Sosnowski Marian; Sowińska Henryka; Sowińska Józefa; Sowińska Stanisława; Sowiński (?) Ignacy; Sowiński Franciszek; Stefaniak Józef; Starowiejska Salomeja; Starowiejski Awiczor; Stefaniak Aleksander; Stefaniak Czesław; Stefaniak Janina; Strzelczyk Henryk; Strzelczyk Stefan; Studziński Józef; Suchocka Anastazja; Suchocka Janina; Suchocka K.; Suchocki Aleksander; Suchocki Leon; Suchocki T.; Sujka Eugenja; Sybura Czesława; Szafrańska J.; Szajnholc Izaak; Szczurowska Zofja; Szczurowski Ryszard; Szerawska Marja; Szewczak Józef; Szewczyk Stanisław; Szołyga Henryk; Sztrefling Alfred; Szumilas Edmund; Szurawska Czesława; Szwarc Zofia; Szwarcberg Stanisława; Szydłowska Walentyna; Szymańska Marianna; Szymańska Teodozja;

Ś

Święcka Natalja;

T

Tandecki Franciszek; Terlikowska Marjanna; Terlikowski Teodor; Trzonek(?) H.;
Tymiński Jerzy; Tymiński Kazimierz;

U

Umokły(?) Stefan;

W

Waś Stanisław; Werczyńska Helena; Widomska Marcela; Widomska Natalia; Wiśniewska Henryka; Wiśniewski Wiktor; Włodarczyk Albina; Włodarczyk Kazimiera; Włodarczyk Kornela; Włodarski Aleksander; Wojcieszkiewicz Antoni; Wojcieszkiewicz Joanna; Wojda Eugeńja; Wojda Marja; Wójcik Stefanja; Wybran Rajmund; Wyszyńska Honorka; Wyszyńska Weronika;

Z

Zadworna Jadwiga; Zając Wł.; Zającówna G.; Zaleska Jadwiga; Zaorski Józef; Zaufer (?) Symcha; Zawisza Ryszard; Zawisza Zygmunt; Zbudzki Michał; Zieliński Z.; Zmokła Zofja

Ż

Żurawski Stanisław; Żurawski Wacław; Żywiecki Edward;

Więcej informacji o akcji we wpisie

Mareckie dzieci podziękowały-Stanom-Zjednoczonym

Te słowa znalazły się w księdze pamiątkowej Polish Declarations of Admiration and Friendship for the United States

W 1926 roku, Stany Zjednoczone świętowały swoje 150. niepodległości. W Rzeczpospolitej Polskiej przeprowadzono akcję przygotowania księgi pamiątkowej.

W tomie 109, na 4 stronach,  znalazły się wpisy dzieci ze szkoły w Pustelniku przy ulicy Pomnikowej.

Indeks nazwisk. (Pisownia oryginału.)

A

Antczak Wiktor, Arciszewski Ksawery, Arkuszewska Janina, Arkuszewski Władysław, Augustyniak Genowefa, Augustyniakówna Karolina,

B

Banaszek Jan, Bender Jakób, Bender Zacharjasz, Berenholc Helena, Berenholc Zenia, Białkowska Pelagja, Bobrowska Zofia, Bobrowski Stefan, Borkowska Pelagja, Borkowska Wiktorja, Brejnakowska Karolina, Brzezińska Stanisława, Brzeziński Marjan, Brzeziński Władysław,

C

Chądzyński Wacław, Chmiel Natalja, Ciechanowska Esterka, Ciechanowski Icek, Czermińska Cecylia,

D

Dembińska Balbina, Dembińska Balbina, Dembińska Rachela, Dembińska Sala, Dembiński Henryk, Dolińska Zofja, Doliński Zdzisław, Dymant Majer, Dymkowski Leon, Dzwonkowski Władysław,

F

Fedorowicz Otylja, Fenster Szyja, Finkielsztajn Rózia, Fiszbin Dawid, Fiszbin Irenka,

G

Gajczyk Irena, Gecewicz Michalina, Grykówna Janina, Gryning (?) Otylja, Grzegorzewska Aniela, Grzegorzewska Helena, Grzegorzewski Tadeusz,

I

Iwiński Leon,

J

Jackiewicz Stanisława, Jaczewska Bronisława, Jakubczyk Wiktor, Jakubowski Kazimierz, Jezierski Wacław, Juckiewicz Anna,

K

Kaczanowski Stanisław, Kaimówna Helena, Kalinowska Krystyna, Kałuska Rachela, Kałuski Noe, Kamińska Fela, Kamińska Rachela, Kapicówna Zofja, Karczemny Zygmunt, Kirszenbaum Boruch, Kirszenbaum Fela, Kornaszewska Jadwiga, Kosiński Stanisław, Koszara Stanisław, Kowalski Feliks, Kowalski Henryk, Kowalski Jan, Kronenberg Józef, Kronenberg Stanisława, Król Genowefa, Kryger Esterka, Kryger Liber, Kryger Pejsach, Kryger Pola, Kulik Marjan, Kułakowski Stanisław, Kurkiewicz Feliks, Kurkiewicz Franciszek, Kurpik Marjan,

L

Laskowska Helena, Lidman Estera, Litman Jakób,

Ł

Łąkowska Helena,

M

Majewska Maria, Majewska Stanisława, Majnchemer Szajndla, Majranc Moszek, Malinowska Jadwiga, Manowski Edward, Marcinkiewicz Stanisław, Mendelsohn Lodzia, Michalska Feliksa, Michlewicz Janina, Mikołajewska Kaźmiera, Mikołajewski Antoni, Mikołajewski Stanisław, Mikulska Janina, Mikulski , eliks, Mikulski Jan, Miller Basia, Miller Majer, Młynarska Leokadja, Muraski Józef, Muszyński Konstanty, Muszyński Zdzisław,

N

Nyssenbaum Abram, Nyssenbaum Helenka, Nyssenbaum Icek,

O

Ochman Weronika, Oleksiak Marja, Onisk Wanda,Osiecka Jadwiga, Osiński Ksawery, Osman Władysław,

P

Pazik Władysław, Pietrzak Edmund, Pietrzak Weronika, Pietrzak Zygmunt, Pietrzycka Maria, Piwko Stefan, Piwko Tadeusz, Podgórski Henryk, Pokrzewnicka Sabina,

R

Rajman Henia, Rak Władysław, Reutt Alina, Reutt Ignacy, Reutt Irena, Roguska Zofja, Roguski Stefan, Romanowska Janina, Romanowski Edward, Rosa Jadwiga, Rosa Władysława, Rozen Regina, Rudzińska Janina, Rudzińska Teodora, Rybicka Eleonora, Rybicka Halina, Rybicki Sylwester, Rychliński Stanisław,

S

Saks Kazimierz, Skibińska Feliksa, Sochacka Jadwiga, Sochacki Kazimierz, Sołgałła Stanisława, Sosnowicz Gucia, Sosnowicz Helena, Sosnowicz Herszek, Sosnowicz Jenta, Sosnowski Lucjan, Sosnowski Zdzisław, Starowiejska Sala, Sujkowska Anna, Szafran Herszek, Szajkówna Itka,

T

Teodorowicz Marysia, Tomaszewski Mieczysław, Tomaszewska Stefanja, Towbin Samuel, Trapczyński Zygmunt, Trenkner Edmund, Trenkner Zygmunt,

W

Wachowicz Leokadja, Wachowicz Stanisława, Wasilewski Czesław, Waś Kazimierz, Wegienburski Leon, Wengrower Fiszel, Wengrower Pola, Węgrower Moszek, Wieńczak Adam, Wieńszczak Zofja, Wierzbicki Edmund, Witkowska Ludwika, Wojda Marceli, Woźnicki Tadeusz, Wyrnias (?) Marja,

Z

Zarembski Stefan, Zarembski Zygmunt, Zawadzka Cecylia, Zymt Heniek, Zymt Regina, Zysfajn Estusia, Zysfajn Liba,

Ż

Żochowska Julja, Żołek Jan, Żołek Władysław.

Więcej informacji o akcji we wpisie
Mareckie dzieci podziękowały-Stanom-Zjednoczonym

Bóg spojrzał na naród co zniknął
Z map świata na ponad sto lat,
A widok ten sprawił Mu przykrość,
Bo trochę zaniedbał nas.
Zrozumiał, że może już pora,
Że nadszedł wreszcie ten czas,
By zerwać kajdany i powstać,
Znów wolnym narodem się stać.

Bo wolność to skarb,
Co życia jest wart.
Pochylmy więc czoła
Przed tymi co wczoraj
Przelali za nią krew.

Nadeszła wnet chwila dziejowa,
Nadziei zawitał wiatr,
Panował wtedy listopad,
A wojna szalała przez świat.
Ojczyzna nasza kochana
Bez granic, bez skarbu, bez władz,
Lecz wolna nareszcie od wroga
Co gnębił ją od tylu lat.

Bo wolność to skarb,
Co życia jest wart.
Pochylmy więc czoła
Przed tymi co wczoraj
Przelali za nią krew.

Pamiętaj że nic nie jest dane
Na zawsze, na wieki ot tak,
Że trzeba wciąż czuwać by zamęt
Znów kiedyś nie ogarnął nas.
Bo dobrze jest tam, gdzie nas nie ma,
Lecz nasze miejsce jest tu,
Bo to jest nasz kawałek nieba,
Ojczyzna, wolność i Bóg.

Bo wolność to skarb,
Co życia jest wart.
Pochylmy więc czoła
Przed tymi co wczoraj
Przelali za nią krew.

Autor słów nieznany

Te słowa znalazły się w księdze pamiątkowej Polish Declarations of Admiration and Friendship for the United States

W 1926 roku, Stany Zjednoczone świętowały swoje 150. niepodległości. W Rzeczpospolitej Polskiej przeprowadzono akcję przygotowania księgi pamiątkowej.

Księga Polish Declarations of Admiration and Friendship

Księga składa się ze 111 tomów. Tomy od 1. do 13. dostępne są w postaci cyfrowej na stronach biblioteki Kongresu USA pod adresem  http://international.loc.gov/intldl/pldechtml/.

Pozostałe tomy, w których reprezentowane są szkoły powszechne, zostały zindeksowane według nazw miejscowości. W 109 tomie, na stronach 25-28 znajdują się wpisy z Marek.

Niektóre ze szkół zamieściły także fotografie uczniów.

Wśród wpisów uczniów Szkoły Powszechnej w Piwnicznej znalazłem swoje nazwisko

Tu znalazłem swoje nazwisko. Wpisał się uczeń Widomski Jan.

Publikuję tę stronę, aby pokazać czego możemy się spodziewać na naszych, mareckich stronach.

Wyszukiwarka nazwisk z zaindeksowanymi stronami Deklaracji znajduje się pod adresem: http://www.deklaracja.genealodzy.pl/

Ogółem, w 11 tomach znajduje się podpisy około 5,5 miliona Polaków. Jest to jedna szósta populacji w 1926 roku.

Jak wyglądają strony z wpisami z Marek? Powinny tam wpisy nauczycieli i uczniów ze szkół w Markach, Pustelniku i Strudze. Być może są tam i fotografie.

Zwróciłem się do Library of Congress – European Division z pytaniem o możliwość otrzymania reprodukcji tych stron. Ponieważ to może potrwać, trzeba uzbroić się w cierpliwość.

Być może pozostałe 96 woluminów zostaną przetworzone do postaci cyfrowej. Do tego czasu można zapoznać się z oryginałami w czytelni manuskryptów (Manuscript Reading Room). Ponieważ manuskrypty przechowywane są w odległych lokalizacjach, administracja czytelni prosi o przekazanie zamówienia, co najmniej na dwa dni przed wizytą w czytelni. Kto wie, może w okolicach biblioteki odnajdzie się nasz rodak z Marek i odwiedzi bibliotekę.

Antoni Widomski

Linki na marki.net.pl z wpisami związanymi tematycznie:

“O Markach w Ameryce”.
http://www.marki.net.pl/o-markach-w-ameryce-11714

“Przypadek wsi Marki”.
http://www.marki.net.pl/przypadek-wsi-marki-12419

“Iskierka nadziei”.
http://www.marki.net.pl/iskierka-nadziei-12424

Źródła amerykańskie:
Polish Declarations of Admiration and Friendship for the United States.http://international.loc.gov/intldl/pldechtml/
This searchable online presentation is a complete facsimile of Volumes 1-13.

Emblem of Good Will: A Polish Declaration of Admiration and Friendship for the United States of America, by Zbigniew Kantorosinski, 1997.
http://www.loc.gov/rr/european/egw/polishex.html

“Historical Reflections: United States and Poland Celebrate Friendship”. Library of Congress Information Bulletin, June 23, 1997.\
http://www.loc.gov/loc/lcib/970623/poland.html

,,Bitwa powietrzna nad Markami”
3 wrzesień 1939 r. – przypomnienie.

W relacji sprzed roku ( 20-10-08 Zapalmy światło dla kapitana pilota Wojciecha Januszewicza ) pisaliśmy o dzielnym pilocie myśliwskim z nad mareckiego nieba ( wówczas) por. Wojciechu Januszewiczu. Stoczył widowiskowy pojedynek, na oczach wielu mieszkańców Marek, zestrzelił groźnego niemieckiego myśliwca BF-110.  W dalszej obronie Warszawy zniszczył jeszcze dwa nieprzyjacielskie samoloty.

Po kampanii wrześniowej przedostał się do Anglii, walczył dalej jako myśliwiec słynnego dywizjonu 303.

Na fotografii piloci dywizjonu 303 przed kolejnym lotem bojowym. Drugi od lewej czytający mapnik kpt. Wojciech Januszewicz, założona kamizelka ratunkowa koloru jaskrawo-pomarańczowego, oznacza że lot odbędzie się nad przestrzeniami morskimi.

Na wojnie potrzebne są: umiejętności i szczęście, najwidoczniej tego drugiego Wojtkowi zbrakło. Ginie prawie rok po pamiętnej bitwie nad Markami, w październiku 1940 r.

Spoczywa na cmentarzu w Northwood, grób nr. 237.

Na nasz ówczesny apel odpowiedziała najbliższa rodzina pilota kpt. Wojciecha Januszewicza. Pani Agata, Maria Andrzejkowicz dostarczyła wiele informacji dot. naszego lotnika, ponadto przesłała zdjęcia miejsca jego spoczynku, za co bardzo dziękujemy.

Wiedza o tym szlachetnym Polaku powiększa się. Osobom, które ją nam przekazały bardzo dziękujemy. Otoczmy więc naszymi myślami w blasku płonących zniczy spoczywającego daleko od nas pilota Wojciecha Januszewicza.

Prawie wyjaśniona historia zbiorowej mogiły żołnierzy spoczywających na mareckim cmentarzu poległych w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r.

Mogiłę  otaczał  jakby całun tajemnicy czy też niewiedzy, zresztą przez nikogo nie zawinionej. Świadczy o tym wykuta w kamieniu  informacja o ponad 40 żołnierzach którzy zginęli w bliżej nieznanych okolicznościach.

Pan Antoni Widomski badający akta parafialne cmentarza natrafił na dokument rzucający wyjaśniające światło dot. żołnierskiej mogiły. Odręczny, niezbyt wyraźny już zapis, dostarczył informacji, że spoczywa  tam 103 żołnierzy zmarłych w ówczesnym szpitalu wojskowym Czerwony Bór* w Pustelniku. ( obecnie mieści się tam Zgromadzenie  Sióstr Rodziny Maryi )

Nomenklatura wojskowa określa  żołnierza zmarłego nawet po długim czasie na skutek ran odniesionych w walce za poległego. Tak też jest odnotowane w odczytanym dokumencie. Przy mogile umieściliśmy więc prowizoryczną tablicę z informacją dotyczącą poległych żołnierzy.

Młodzież szkół mareckich pamięta.

Na swej drodze spotkaliśmy młodzież porządkującą Mareckie Miejsca Pamięci.

Przy mogile Henryka Antczaka chłopcy i dziewczęta z Gimnazjum Nr 2 w Strudze przy ulicy Wczasowej.

Kruczek – licznie stawili się uczniowie z bardzo odległej od tego miejsca Szkoły Podstawowej Nr 3 przy ulicy Pomnikowej.

Cieszy nas to, że kolejne pokolenie przejmuje troskę o miejsca naszej narodowej pamięci. Dziękujemy.

Ryszard Sawicki – Towarzystwo Przyjaciół Marek,
Antoni Widomski – Stowarzyszenie Pro Memoria

* W oryginale, w spisie nazwisk napisano Czerwony Bór. Chodzi tu o Czerwony Dwór w Pustelniku II

Przybyli także uczniowie z Zespołu Szkół Nr 2 ze Strugi, którzy tradycyjnie już dbają o tę mogiłę.
Pan Ryszard opowiedział młodzieży o historii młodego żołnierza i jego śmierci. Podziękował także młodym ludziom za to, że przejmują od nas troskę o to miejsce pamięci.

Zapłonęły znicze.

Zaintrygował nas świeżo postawiony drugi krzyż. Jaka tajemnica się za tym kryje?

Według naszej wiedzy, zginęło w starciu z Niemcami 5 żołnierzy AK. Ciała 4 poległych zostały ekshumowane przez rodziny. Pozostało nierozpoznane ciało Henryka Antczaka.

Więcej o tej historii można przeczytać we wpisach:
Henryk Antczak – pseudonim Wil
http://www.marki.net.pl/henryk-antczak-pseudonim-wil-3896
Godzina “W” w Markach
http://www.marki.net.pl/godzina-w-w-markach-10541

Drugi krzyż może świadczyć o tym, że być może spoczywa tam jeszcze ktoś z poległych żołnierzy. Zwracamy się z gorącą prośbą do osoby, która postawiła drugi krzyż o kontakt.

Ryszard Sawicki, Antoni Widomski

Wiem że budynek szkolny w 1939 roku został zajęty przez niemieckich okupantów.

Czy sztandar został ukryty?

Kierownikiem szkoły w latach 1939-1944 był Wacław Sękowski. Czy ukrył sztandar osobiście czy też zrobił to ktoś inny?

Pytań jest wiele. Jeśli istnieje chociaż cień szansy na odnalezieni sztandaru lub chociażby odtworzenie jego losów – to warto prowadzić poszukiwania.

Mam nadzieję że sztandar nie został zagubiony a tylko zapomniany.

Szerzej pisałem o sprawie sztandaru we wrześniu 2004 roku we wpisie
Wręczenie sztandaru szkole w Pustelniku w 1937 r.
http://www.marki.net.pl/sztandar-pierwszej-szkoly-w-pustelniku-88

Po pięciu latach ponawiam swój apel.
… może żyją jeszcze świadkowie tamtych wydarzeń? Może przekazali swoje wspomnienia dzieciom i wnukom? Może wspólnym wysiłkiem zapełnimy następną kartę historii Pustelnika?

Wdzięczny będę za wszelkie informacje.
Antoni Widomski

Nie widać ruchu. Pogrzeby są zbyt częste, by wzbudzać ciekawość. Podczas gdy maszyny gniją w przędzalni, dusze ludzi gniją w ich ciałach. Z miejsca, które niegdyś pulsowało energią ulotnił się duch walki. Nie ma nadziei na pracę, a nawet, jeśli takowa by się pojawiła, to brakuje sił, by ją podjąć.

Jest jednak budynek, w którym tli się iskierka nadziei – jest nim szkoła, w której organizacja American Relief zorganizowała punkt dożywiania dzieci. Zaprowadził mnie do niego pan Whitehead, współwłaściciel rozgrabionej przędzalni.

- Jeśli jest pan w stanie opowiedzieć o panujących tu warunkach – stwierdził – to niech pan powie światu, że Marki mają dług wobec Ameryki. Przed przyjazdem Amerykanów, w ciągu roku w naszej wiosce umarło z głodu 600 dzieci. Niezależnie od tego, co stanie się z nami, starszymi, uratowali oni nasze młode pokolenie”.[1]

To obraz Marek widziany oczami Coningsby Dawsona, wysłannika Herberta Clarka Hoovera – szefa American Relief Administration.

Skąd w Markach American Relief ?

W 1892 roku Ignacy Jan Paderewski odbywał tournee koncertowe w Stanach. W Kalifornii jeden z jego koncertów zorganizował młody student Herbert Clark Hoover. Honoraria, które pobierał Paderewski były wysokie. Wpływy z biletów starczyły zaledwie na opłacenie 1/5 należności. Artysta, widząc młodego studenta, organizatora koncertu, zapłacił koszty wynajmu sali i zrezygnował ze znacznej części swego honorarium. Czyn ten Hoover zachował na zawsze w pamięci.[2]

Ponowne spotkanie nastąpiło w 1919 roku w Warszawie. Paderewski był wtedy szefem rządu polskiego, natomiast Hoover – szefem American Relief Administration -  ARA. *

Amerykański polityk zasłynął jako organizator pomocy dla ludności cywilnej podczas I wojny światowej. Natychmiast po ogłoszeniu zawieszenia broni w 1918 roku , Prezydent Stanów Zjednoczonych wydelegował Hoover’a do Europy, celem utworzenia Amerykańskiego Wydziału Ratunkowego.

Zadaniem tej organizacji, której Biura Centralne miały siedzibę swą w Paryżu, było wysyłanie żywności i materiałów ratunkowych do różnych krajów Wschodniej Europy w celu ulżenia tej wyjątkowej nędzy, jaka powstała po wycofaniu się armii niemieckiej z krajów zrujnowanych przez wojnę.

Chociaż kredyty udzielone na ten cel przez Rząd Stanów Zjednoczonych były duże, jednak miały być rozdane w postaci żywności tylu milionom osób, że ogólna akcja ratunkowa Amerykańskiego Wydziału Ratunkowego mogła być tylko czasową i zaspokoić najpilniejsze potrzeby ludności w ciągu wiosny i wczesnego lata 1919 roku.

Ponieważ jednak stan zdrowotny milionów dzieci wygłodzonych w ciągu ostatnich lat wojny, w Polsce i w innych krajach Wschodniej Europy, był opłakany, Hoover i jego współpracownicy zdecydowali, iż naród amerykański nie może wycofać swej pomocy i pozostawić te bezradne stworzenia na łasce losu. Dzieci odczuły skutki wojny w największym stopniu; podtrzymanie ich życia i zdrowia wymagało intensywnego odżywiania aż do czasu zbiorów miejscowych i do chwili, gdy rodzice będą mogli zapewnić im odpowiednie warunki egzystencji.

Z inicjatywy p. Hoover’a w marcu 1919 r. został utworzony specjalny oddział Amerykańskiego Wydziału Ratunkowego dla Polski i innych krajów Wschodniej Europy, a zadaniem jego było dostarczanie jednego posiłku dziennie najbiedniejszym dzieciom, dla których była przeznaczona pomoc.

Główne zasady, na których opierała się akcja pomocy dzieciom były następujące:

1. Żywność powinna być rozdawana tylko najbiedniejszym dzieciom Polski bez różnicy wyznania i narodowości; jedynym warunkiem otrzymania posiłku jest rzeczywista potrzeba;
2. Każde dziecko lub matka karmiąca mają prawo tylko do jednego posiłku dziennie;
3. Porcje mogą być wydawane tylko w formie gotowanej i muszą być spożywane czy to przez dziecko, czy matkę karmiącą, tylko w lokalu kuchni, gdzie żywność ta została ugotowana.[3]

Hoover pisał w pamiętnikach: “Polska stanie się wolna tylko wtedy, gdy będzie w stanie podźwignąć się z nędzy, w jaką ją wpędzili zaborcy i okupanci; kiedy będzie całkowicie uniezależniona od tych, co wydzielają jej życiodajne racje. Walka o przetrwanie nie może zakończyć się sukcesem jak długo Polacy mają puste żołądki”.[4]

W sierpniu 1919 roku, w czasie swojej wizyty w Polsce, Hoover był świadkiem łamiącej serce sceny. Powitać go przyszło dwadzieścia pięć tysięcy dzieci. Przyszły boso. Hoover niezwłocznie telegrafował po pomoc. Przed zimą dostarczono do Polski 700 tysięcy płaszczy oraz 700 tysięcy par butów. Kolejne pół miliona płaszczy i butów dostarczono w następnych dwóch latach. [8]

Dzieci w płaszczach i butach dostarczonych do Samboru w 1920 roku.
Picture courtesy of ushistory.org

Warto odnotować, że pomoc amerykańska w tym czasie dla Polski nie ograniczała się tylko do serwowania żywności i odzieży dla dzieci. Korzystali z niej w szerokim zakresie także repatrianci, nauczyciele szkół wszystkich poziomów (także wyższych), studenci i emeryci.

Dzięki dostawom amerykańskiej bawełny w 1919 r. Hoover stworzył szanse odrodzenia przemysłu włókienniczego w Łodzi.

W grudniu 1919 roku, w dzień wigilijny, Józef Piłsudski wysłał depeszę do Herberta Hoovera, Przewodniczącego American Relief Administration, dziękując za dary dla polskich dzieci.
W dniu, w którym depeszę wysłano, znany z pacyfistycznych poglądów senator Reed ze stanu Missouri oskarżył na forum Kongresu akcję American Relief Administration (kierowaną przez Hoovera) i jego osobiście o sprzeniewierzenie kredytu dla celów militarnych “na wspomożenie polskiej armii, zaangażowanej w wojnę, której Ameryka nigdy nie autoryzowała”. [5]

Okazuje się bowiem, że Hoover prowadził w 1919 i 1920 roku akcję wspierania Polski w obronie przed bolszewizmem i Niemcami. Sam Hoover napisał w kwietniu 1920 roku na łamach “National Review”: “Dzisiejsza Polska jest zmuszona do utrzymania linii frontu broniącej Europę przed inwazją bolszewicką. Będąc w rozpaczliwej sytuacji ekonomicznej, musi utrzymać 500 tys. armię, walczącą na froncie długości półtora tysiąca mil i będącą strażnicą Europy”. [6]

Wymieniona już ARA niosła pomoc także dla żołnierzy polskich, głównie w zagrożonym dla bytu państwowego 1920 r. Dostarczano nie tylko żywności, butów i odzieży, ale także, co było niezmiernie ważne, taboru kolejowego i amunicji. [7]

Jak ocenił historyk Jerzy Lerski, pomoc, jaką zaoferował Hoover w krytycznych momentach wojny, przyczyniła się w większym stopniu do jej wygrania niż osławiona francuska misja wojskowa generała Weyganda. [6]

Najbardziej tragiczna była po wojnie sytuacja dzieci polskich (wysoka śmiertelność, głód, gruźlica, nawet tyfus, brak obuwia i odzieży). Jak podaje Dawson, w samych Markach zmarło w tym okresie 600 dzieci.[1]

W maju 1920 roku Hooverowska akcja odżywiania obejmowało 300 tysięcy dzieci pochodzących z najuboższych rodzin w najbardziej upośledzonych regionach. Liczba punktów, do których dowożono ciężarówkami i wszystkimi możliwymi środkami lokomocji żywność, wyniosła 10 tysięcy. [7][8]

Jednym z takich punktów była stołówka w szkole w Markach.[1] Obecnie mieści się w tym budynku Marecki Ośrodek Kultury

Jak informowała w połowie 1921 roku Rzeczpospolita, polskim dzieciom podano w sumie 550 milionów posiłków. Odżywianiem zaczęto obejmować studentów wyższych uczelni, wypłacano zapomogi zubożałym inteligentom i uciekinierom – ofiarom wojny na wschodzie. Wydano milion ubrań. [8]

Na skutek działań wojennych, przemarszu wojsk i wywożenia przez okupantów wszystkiego, co było możliwe, przemysł na terenach polskich był ogromnie zniszczony, pozbawiony maszyn i surowców. O rozmiarach grabieży fabryki w Markach pisał Coningsby Dawson[1]

Premier Wincenty Witos pisał do Hoovera w październiku 1920 roku: “Robimy wszystko, by wydostać się z ekonomicznej otchłani. Bez nowych działań na dużą skalę, jak odżywianie, przeprowadzane jak dotąd z tak wielką skutecznością i precyzją, charakterystyczną dla Pańskiej pracy, pół miliona polskich dzieci będzie narażonych na niebezpieczeństwo niedotrwania do końca zimy. Zwracamy się ponownie z prośbą o pomoc do amerykańskiego narodu i do Pana, autora największego planu pomocy chrześcijańskiej, dotąd nieznanego w historii”.[2]

Świadom wyczerpania zasobów żywności i lekarstw, Hoover z początkiem stycznia 1921 zareagował natychmiast. Potrzebował następnych 20 milionów dolarów, bajońskiej sumy na tamte czasy. Fundusze zdobywał nierzadko w bardzo oryginalny sposób.

W warszawskim dzienniku Robotnik tak opisano bankiet w hotelu Commodore w Nowym Jorku, wydany w celu zebrania dotacji dla Polski: “Obiad podawano na drewnianych stołach, blaszanych talerzach, bez serwetek. Składał się z ziemniaków, ryżu i kubka kakao. Wstęp wynosił 1000 dolarów na osobę. Na środku potężnego stołu ustawiono wysokie krzesło dla nieobecnego na przyjęciu dziecka. Na siedzeniu stała świeczka, która płonąc rzucała światło na wieczorowe suknie pań i białe koszule panów. Był to symbol dopalającego się losu dziecka. Dookoła stołu siedzieli najzamożniejsi ludzie w Stanach Zjednoczonych. Tego wieczora Hoover zebrał milion dolarów”.[2]

Honorowy Obywatel Rzeczypospolitej

Polska wyraziła spontanicznie swą wdzięczność Ameryce i Hooverowi za ogromną pomoc po I wojnie światowej:

• 22 października 1922 r. na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie postawiono pomnik Wdzięczność dla Stanów Zjednoczonych Ameryki dłuta Ksawerego Dunikowskiego (niestety, nie dotrwał do naszych czasów),
• w 1919 r. jednej z ulic Warszawy nadano nazwę Alei Hoovera, Uniwersytet Jagielloński uhonorował go doktoratem medycyny. Na spotkanie z Hooverem wyszło ponad sto tysięcy mieszkańców Krakowa,
• w 1920 roku  został Honorowym Prezesem Polsko-Amerykańskiego Komitetu Pomocy Dzieciom,
• w 1921 roku został Honorowym Obywatelem m. stołecznego Warszawy, otrzymał doktorat honorowy prawa Uniwersytetu Warszawskiego,  został Honorowym Członkiem PCK oraz Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Honorowym Obywatelem Lwowa oraz uzyskał doktorat honorowy medycyny Uniwersytetu Lwowskiego,
• w 1922 r. został Honorowym Obywatelem Rzeczypospolitej, [7]

Wraz z wybuchem II wojny światowej Hoover jako pierwszy Amerykanin opowiedział się za wznowieniem pomocy dla Polski. Po spotkaniu z ambasadorem Jerzym Potockim, już w 3. tygodniu września 1939 r. utworzono kolejną komisję pomocy, Commission for Polish Relief, tzw. Comporel.

Hoover zainicjował rozmowy w Departamencie Stanu, dzięki którym wyasygnowano sumę 50 milionów dolarów. Następne 30 pojawiło się w parę miesięcy później. Po przyjeździe do Nowego Jorku Ignacego Jana Paderewskiego w 1940 r. doszło do ponownego spotkania obu mężów stanu. Postanowili koordynować swe poczynania.

W maju 1945 roku prezydent Truman, odwołując się do doświadczeń Hoovera, powołał go raz jeszcze do służby publicznej dla określenia potrzeb żywnościowych powojennej Europy.

Już jako 70-latek Hoover pojawił się raz jeszcze w marcu 1946 r. na ulicach Warszawy.

2 kwietnia 1946 roku. Hoover w otoczeniu dzieci, sierot wojennych.
Picture courtesy of ushistory.org

Był zdruzgotany rozmiarami zniszczeń. Wędrował kilometrami wzdłuż ruin miasta, które znał z dni głodu, ale nie fizycznego unicestwienia. Zaniepokoił go poziom życia elit komunistycznych goszczących go zbytkiem szokującym wobec realiów życia szarych obywateli. Raziło go, że mówiono o głodzie milionów przy uginającym się od potraw obiedzie wydanym przez Bolesława Bieruta.

By zapoznać się z realiami, odwiedził sierocińce, szpitale i szkoły. Choć informacji o jego obecności nie podano do wiadomości publicznej i pomimo 20-letniej nieobecności w Polsce, rozpoznawano go wszędzie, a ludzie gromadzili się spontanicznie w tłumy. Fotografie z jego spotkania z dziećmi znalazły się w światowej prasie.

Po powrocie do Waszyngtonu Hoover wysunął kolejną ofertę dostarczania środków medycznych, ubrań i żywności. Po zatwierdzeniu jego plan dostaw realizowano przez następnych dwadzieścia parę lat. Był on największy ze wszystkich dotychczasowych. Miliony ton mąki, oleju, masła, mleka w proszku, tapioki, mielonki, żółtego sera i wielu innych produktów z charakterystycznym napisem CARE** i UNRRA*** i wizerunkiem uściśniętych dłoni trafiała do tysięcy punktów publicznego odżywiania: szpitali, przedszkoli i szkół.

Do końca lat 60. prawie każdy młody Polak urodzony w tamtych latach otrzymywał kaloryczny “zastrzyk” Hoovera. [2]

Jestem jednym z tych którzy wygląd i smak “zastrzyków” Hoovera pamiętają do dziś, chociaż minęło ponad pół wieku.

Herbert Clark Hoover zmarł 20 października 1964 roku.

Ten tekst poświęcam Jego pamięci w 45 rocznicę śmierci.

=================================================

* ARA – w dokumentach polskich z tego okresu występuje określenie Amerykański Wydział Ratunkowy. Natomiast w źródłach współczesnych spotykamy się często z określeniem ? Amerykańska Administracja Pomocy. W tekście występować będą obie wersje, zgodnie ze źródłem skąd pochodzą fragmenty tekstu.
** CARE Organizacja humanitarna utworzona w celu niesienia pomocy ofiarom wojny (Coperative for American Remittances to Europe).
*** UNRA – (United Nations Relief and Rehabilitation Administration ? Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy)

Źródła:
[1] Coningsby Dawson, It Might Have Happened To You: A Contemporary Portrait Of Central And Eastern Europe, Rozdział XIII, Tłumaczenie: Michał Szymani, 5.10.2009 rok.
http://www.marki.net.pl/przypadek-wsi-marki-12419
[2] Aspekt Polski miesięcznik Katolickiego Klubu im. Św. Wojciecha,
Napisał(a) Tadeusz Gerstenkorn    wtorek, 05 kwiecień 2005
http://www.aspektpolski.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=30
[3] A brief description of the work conducted in Poland by the American relief administration in cooperation with the Polish government. Krótki zarys działalności Amerykańskiego Wydziału Ratunkowego, prowadzonej przy Współudziale rządu polskiego na terenie Rzeczypospolitej polskiej. University of California Los Angeles Library 1922. www.archive.org/details/briefdescription00amer
[4] Polonia Devastata. Polonia i Amerykanie z pomocą dla Polski (1914-1918). Danuta Płygawko. Fragmenty książki http://czytelnia.onet.pl/0,1124568,do_czytania.html
[5]B. Winid, After the Colby Note: The Wilson Administration and the Polish-Bolshevik War, “Presidential Studies Quarterly”, Vol. XXVI (1996), no. 4, 1165 – 1169]
[6] Z. L. Stańczyk, Herberta Hoovera wojna z bolszewikami, “Rzeczpospolita”, nr 238 (4795), 11 – 12 października 1997;
[7] Przegląd Polski 14 września 2007
http://www.dziennik.com/www/dziennik/kult/archiwum/07-12-07/pp-09-14-03.html
[8] http://www.ushistory.org/more/hoover.htm
Zgodnie z warunkami udzielonej zgody na publikację, podaję informację o źródle:
Picture courtesy of ushistory.org
Story courtesy of ushistory.org
Information courtesy of ushistory.org

To mogło przydarzyć się Tobie: Współczesny portret Europy Środkowej i Wschodniej. autor Coningsby Dawson. Tłumaczenie: Michał Szymani, 5.10.2009 rok.

Rozdział XIII

Przypadek wsi Marki

Dlaczego Polska głoduje? Spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie. W głębi naszych serc, my – ludzie, którym niczego nie braknie – jesteśmy skłonni podejrzewać, że narody cierpiące na głód zawdzięczają go nieróbstwu. Nie twierdzę, że sytuacja w Markach jest odpowiedzią na wszystkie pytania, lecz powody panującego tu głodu odnieść można z pewnością do wielu innych miast, pełniących niegdyś rolę ośrodków przemysłowych.

Marki położone są dziesięć kilometrów na wschód od Warszawy, bezpośrednio na szlaku rosyjskiej ofensywy. Pobliskie tereny wciąż obfitują w umocnienia i zapory z drutu kolczastego wzniesione zeszłego lata, by powstrzymać bolszewicki atak.

Przed wojną, Marki były polskim Bourneville lub Port Sunlight(1)  – udanym eksperymentem polegającym na zapewnieniu robotnikom mieszkań w zdrowym otoczeniu. Życie wioski toczyło się wokół przędzalni, która zapewniała utrzymanie trzem tysiącom pracowników. Robotnicy wynajmowali za rozsądną cenę domy skupione w modelowych osiedlach. Zapewniano im nowoczesną szkołę, szpital, łaźnie, itp., przez co żyli w wyjątkowym zadowoleniu. Podczas wielkiego strajku w latach 1905 i 1906 odmówili zaprzestania pracy i przyłączyli się do niego niechętnie, dopiero pod przymusem gróźb i pod lufą rewolweru.

Właściciele przędzalni pochodzili z Wielkiej Brytanii, lecz ze względu na okoliczności i rozsądek zdecydowali się zostać polskimi obywatelami. Byli mieszkańcami Marek, a jeden z nich, z którym rozmawiałem dzisiaj, nadal posługuje się typowym dla hrabstwa Lancashire dialektem.

Fabryka rozpoczęła wytwarzanie przędzy w roku 1884, zaś w roku 1914 jej tygodniowa produkcja osiągnęła poziom stu tysięcy funtów(2). Na rynku funkcjonowała pod nazwą E. Briggs Brothers and Company. Wtedy to nadeszła wojna, wielkie wysiedlenia i koniec okresu prosperity.

Marki położone były w części Polski znajdującej się pod rosyjskim zaborem. W roku 1916 zostały zajęte przez Niemców. Fabrykę zamieniono na obóz jeniecki dla internowanych żołnierzy rosyjskich, a działalność przemysłowa całkowicie wygasła. Lecz w obliczu ogromnego zapotrzebowania na przędzę marnotrawienie wielkiego potencjału skomplikowanej maszynerii nie miało ekonomicznego uzasadnienia. Dlatego też przysłano na miejsce niemieckiego fabrykanta, który miał ponownie uruchomić zakład. Realizacja planu zbliżała się już do końca, kiedy o wszystkim dowiedziała się firma Roh Stoff Abteilung, powołana w celu systematycznego ograbiania zawładniętych terytoriów. Za swe przywileje zapłaciła rządowi Niemiec ryczałtem, dzieląc się również procentem od swych dochodów. Wysłała ona do Marek agenta celem rozeznania sytuacji. Wynikiem jego wizyty było wyrzucenie z fabryki rodaka i rozpoczęcie dewastacji urządzeń.

Dziś, pan Charles Whitehead, jeden ze wspólników, pokazał mi to, co pozostało po zakończeniu pracy przez Roh Stoff Abteilung. Wszystkie kotły, silniki, rurociągi, pasy, części z mosiądzu i miedzi zostały wywiezione. Usunięto nawet korek, którym ocieplony był dach. Większość maszyn wciąż stoi na miejscu, lecz do czasu uzupełnienia rozgrabionych części są one kompletnie bezużyteczne. Zdobycie części nie jest łatwym zadaniem w sytuacji, w której sześćset marek polskich wartych jest tylko jednego dolara, a większość cywilizowanej Europy pogrążona jest w rozpaczy. Wyrządzone tu szkody były tak bardzo bezsensowne. Zyski ze sprzedaży zagrabionego mienia były nieproporcjonalnie niskie w porównaniu do kosztów, które trzeba ponieść, by je odtworzyć.

I tak modelowa wieś Marki nie jest już dziś modelem. Domy pozbawione są mebli, które sprzedano, by zdobyć żywność. Ich mieszkańcy ubrani są w łachmany; trzęsą się i kulą w desperackim wysiłku przetrwania zimowego chłodu. Nie mają ani butów, ani pończoch. Padają w swych modelowych osiedlach niczym muchy. Z powodu jednej, bezlitosnej decyzji robotnicy pozbawieni zostali pracy, a wszystkie znajdujące się na ich utrzymaniu kobiety i dzieci przymierają głodem. Nie przywołuję tego przykładu, by uczynić z Niemców największych wśród wszystkich ludzi grzeszników. Brak litości i wojna idą ze sobą w parze. Taką samą wolę zniszczenia znaleźć można na wszystkich pięciu frontach, na których Polska została zaatakowana. Bydło, którego nie zdołano wywieźć, zostało wyrżnięte. Domy zostały spalone. Obrazy, skarby sztuki i to, co bezcenne zostało rozbite na atomy.

Lecz wracając do Marek, w jaki sposób udało się tym trzem tysiącom byłych pracowników oraz ich rodzinom przeżyć po dziś dzień? Nie wszyscy przeżyli; najmłodsi, najstarsi i najsłabsi umarli. Część nadal żyjących służy w armii. Niektórzy się wyprowadzili. Inni pracują w Warszawie – muszą wyjść z Marek o piątej rano, by pieszo pokonać dzielący ich od miasta dystans 10 kilometrów. Nie wracają wcześniej niż o dziewiątej wieczorem.

Kobiety odkryły nielegalny sposób pozwalający im związać koniec z końcem. Handel mąką kontrolowany jest przez rząd. Nie wolno jej wypiekać, ani handlować nią w postaci chleba. Lecz oficjalna cena mąki jest tak niska, że rolnicy często wolą karmić nią swoje bydło. W odległych o około 20 kilometrów wsiach kobiety z Marek często dobijają targu z chłopami. Przynoszą swój skarb do domu, zamieniają go w chleb, idą kolejne 10 kilometrów w przeciwnym kierunku i sprzedają go po kryjomu w Warszawie. Policja ma oko na takie drobne przestępczynie. Niektóre są zatrzymywane, ich towar jest konfiskowany, a one same trafiają do więzień. Z uczciwych kobiet stają się kryminalistkami.

Wyobrażając sobie nowoczesną wieś, trudno pomyśleć o obrazie bardziej beznadziejnym niż ten, jaki przedstawiają dzisiaj Marki. Na ulicach czuje się bezruch śmierci. W kominach brak oddechu. Ludzie są pochylonymi, trzęsącymi się z głodu cieniami. Nie słychać tu śmiechu. Nie widać ruchu. Pogrzeby są zbyt częste, by wzbudzać ciekawość. Podczas gdy maszyny gniją w przędzalni, dusze ludzi gniją w ich ciałach. Z miejsca, które niegdyś pulsowało energią ulotnił się duch walki. Nie ma nadziei na pracę, a nawet, jeśli takowa by się pojawiła, to brakuje sił, by ją podjąć.

Jest jednak budynek, w którym tli się iskierka nadziei – jest nim szkoła, w której organizacja American Relief zorganizowała punkt dożywiania dzieci. Zaprowadził mnie do niego pan Whitehead, współwłaściciel rozgrabionej przędzalni.

- Jeśli jest pan w stanie opowiedzieć o panujących tu warunkach – stwierdził – to niech pan powie światu, że Marki mają dług wobec Ameryki. Przed przyjazdem Amerykanów, w ciągu roku w naszej wiosce umarło z głodu 600 dzieci. Niezależnie od tego, co stanie się z nami, starszymi, uratowali oni nasze młode pokolenie.

Zbieram pieniądze na naprawę maszyn. Jeśli będę żył wystarczająco długo, wszystkie je uruchomię. Ale czy będę w stanie naprawić maszynerię ludzkich ciał? Moi ludzie nie są w stanie pracować, tak samo jak moje maszyny. Ograbiono ich z sił. Trzeba ich naprawić, tak samo jak maszyny w przędzalni.

To, co zobaczyłem na małą skalę w Markach dotyczy całej Polski.

——————————————
(1).Modelowe osiedla robotnicze zakładane na początku XX wieku w Anglii – przyp. tłum.
(2). Około 50 ton.

Na Cmentarzu Żołnierzy Polskich w Radzyminie odbyła się 26 września 2009 roku uroczystość poświęcona tej rocznicy. Na mogiłach Żołnierzy Września 1939 roku oraz Armii Krajowej, złożono wieńce.

Na cmentarzu w Radzyminie spoczywa mieszkanka Strugi, Zofia Kukier “Jarzębina”, żołnierz Armii Krajowej.

Na Jej mogile też znalazły się kwiaty, złożone przez burmistrza naszego miasta, Janusza Werczyńskiego.

Przy mogile Ryszard Sawicki, doskonale znany w mareckich szkołach, ze spotkań z młodzieżą.

Składaniu wieńców towarzyszyła melodia “Rozkwitały pąki białych róż”.

Uroczystość zorganizowali: Burmistrz Radzymina, Koło Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, Towarzystwo Przyjaciół Radzymina.

Antoni Widomski

Na uroczystość zapraszają organizatorzy:
Burmistrz Radzymina, Koło Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, Towarzystwo Przyjaciół Radzymina.
Program uroczystości

• godz. 11.15 – zbiórka pocztów sztandarowych i delegacji z kwiatami przy Bramie Cmentarza Żołnierzy Polskich 1920 roku,
• godz. 11.30 – uroczystość przy cmentarnej kaplicy
  Hymn Państwowy
  Przemówienia
  Pieśni i poezja Polski Podziemnej
  Modlitwa
• Złożenie kwiatów na Mogiłach Żołnierzy Września 1939 roku oraz Armii Krajowej.

Na tym cmentarzu w Radzyminie spoczywa mieszkanka Strugi, Zofia Kukier “Jarzębina”, żołnierz Armii Krajowej.

Na jej mogile też nie powinno zabraknąć dowodu pamięci. Zapraszamy do udziału w uroczystości mieszkańców naszego miasta.

Ryszard Sawicki, Antoni Widomski

“Skłodowscy mieli rozlicznych krewnych i przyjaciół, u których znajdowali gościnę w czasie wakacji. W Markach na północny wschód od Warszawy mieszkali dziadkowie Boguscy i Skłodowscy mieli tam – wspólnie z ciotką Lucią, siostrą Bronisławy i jej mężem – mały domek.”*

Książkę Susan Quin przełożyła na język polski Anna Soszyńska wydało wydawnictwo Pruszyński i S-ka w Warszawie. Jak podkreśla wydawca w notce biograficznej:

“Ta nowa – żywa i pełna – opowieść o życiu noblistki powstała dzięki penetracji licznych archiwów i dotarciu do nie udostępnianych do tej pory źródeł; doskonale uzupełnia napisaną przez Ewę Curie hagiograficzną biografię, która  … nigdy nie ukazała się w języku polskim w całości!”

Gdzie mieszkali Boguscy i gdzie Skłodowscy mieli mieli w Markach swój mały domek? Oto jest pytanie. Zapraszam do dalszych poszukiwań.
Książka Susan Quinn, Życie Marii Curie, dostępna jest w naszej miejskiej bibliotece.

Antoni Widomski

*Susan Quinn, Życie Marii Curie, s. 38.

Minął już rok od zakończenia I wojny światowej. Europa dźwiga się ze zniszczeń. Na zlecenie Herberta Clarka Hoovera, przewodniczącego Amerykańskiej Organizacji Pomocy (American Relief Organisation), do Anglii przybył jego wysłannik Coningsby Dawson. Miał za zadanie zapoznać się problemami europejskiej odbudowy. Odwiedził także kraje Centralnej i Wschodniej Europy.

Swoje spostrzeżenia zawarł w książce It Might Have Happened To You: A Contemporary Portrait Of Central And Eastern Europe. W Stanach Zjednoczonych wygłosił szereg odczytów na temat sytuacji w naszej części Europy.

Cały, liczący 6 stron, XIII rozdział  książki poświęcony został naszemu miastu, wtedy jeszcze wsi Marki.

Autor stawia pytanie – Dlaczego Polska głoduje?

Coningsby Dawson zdaje sobie sprawę, co wyraźnie zaznacza w tekście, że opisana przez niego sytuacja w Markach nie może przynieść odpowiedzi na wszystkie pytania. Ale przyczyny głodu w Markach można odnieść do wielu przemysłowych miejscowości w Polsce.

Rozmówcą autora i źródłem informacji o Markach jest sam Charles Whitehead.

Mamy więc w ręku bezcenne źródło informacji o naszej miejscowości. Rzetelny i fachowy opis sytuacji w Markach, sporządzony przez wysłannika przewodniczącego Amerykańskiej Organizacji Pomocy.

Herbert Clark Hoover, wybitny polityk amerykański, zasłynął jako organizator pomocy dla ludności cywilnej podczas I wojny światowej. Kierowana przez niego Commission for Relief do lipca 1919 roku udzieliła pomocy żywnościowej 10 milionom ludzi, a po wojnie – tylko do 1920 roku – pomogła ok. 200 milionom poszkodowanym przez działania wojenne.

W 1921 roku Herbert Hoover został ministrem handlu w rządzie Stanów Zjednoczonych. W latach 1929 – 1933 Hoover był prezydentem Stanów Zjednoczonych z ramienia Partii Republikańskiej. Również po II wojnie światowej zasłużył się jako administrator amerykańskiej pomocy dla krajów Europy.

Według mojej wiedzy książka ta nie była tłumaczona na język polski. Jeśli ktoś posiada jakiekolwiek informacje na ten temat, proszę o kontakt z redakcją portalu.

Interesuje mnie następujący rozdział:
Chapter XIII The case of Marki. Why does Poland starve?
Jeśli to możliwe to potrzebuję skanu stron 97-99.

Antoni Widomski

Wszyscy potrzebujemy obwodnicy.

Akcja rusza

Powracający z wakacji są z nami.

Mieszkańcy kamienicy (w głębi) przyglądają się z zainteresowaniem.

Na bezpieczeństwem czuwa podkomisarz Paweł Krauz - Zastępca komendanta Komisariatu Policji w Markach (drugi z lewej). Z policjantami rozmawia Janusz Werczyński - Burmistrz

Do akcji wkracza Tadeusz Skłodowski.

Typowy podział ról. Mężczyźni wręczają ulotki, panie wręczają cukierki.

Przy stolikach trwa zbieranie podpisów pod petycją.

Przybywa ksiądz proboszcz - Zygmunt Wirkowski.

Proboszcz parafii św. Izydora - ksiądz Zygmunt Wirkowski podpisuje się pod petycją.

Dzieci także mają pole do popisu. Trwa konkurs plastyczny.

A tu już poważniejsze sprawy. Pierwsza pomoc.

Młody ratownik w akcji.

W namiocie trwają dyskusje o obwodnicy.

Wielu mieszkańców korzysta z okazji bezpośredniej rozmowy z Burmistrzem.

Jedna z wielu rozmów.

Akcja trwa. Przybywa podpisów na listach.

Wielka trójka.

Ekipa TVN przygotowuje relację z akcji.

Trwa nagranie. Przed kamerą Szczepan Ostasz.

Nowoczesna technika. Przekaz satelitarny pozwolił na relację na żywo.

Foto: Antoni Widomski

Obszerna relacja z akcji na stronie organizatorów www.obwodnicamarek.pl

Dzięki staraniom i pracy księdza Sapoty oraz życzliwości sióstr powstał w Pustelniku ośrodek duszpasterski z rozwiniętą katechizacją oraz nabożeństwami liturgicznymi.

Ksiądz Jan Sapota, urodzony 2 czerwca 1917 roku, zmarł w wieku 62 lat, w dniu 30 sierpnia 1979 roku. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Markach.

Ks. kan. Jan Sapota, z dziećmi pierwszokomunijnymi przy kościele w Markach.

/Fotografia z początku lat 70. XX w. Archiwum Parafii świętego Izydora.  Fotografia pochodzi z książki – Zbigniew Paciorek, Marki dzieje, tradycja, kultura. strona 532/

Antoni Widomski

W 2004 roku, w  60. Rocznicę Jej śmierci, w Markach-Strudze odsłonięto tablicę pamiątkową na posesji gdzie mieszkała Zofia Kukier.

Zofia Janina Kukier “Jarzębina” spoczęła na cmentarzu w  Radzyminie. W pobliżu żołnierzy poległych w  obronie Warszawy w 1920 r.

W tym roku mija 65 lat od Jej tragicznej śmierci.

Stowarzyszenie Pro Memoria oraz Towarzystwo Przyjaciół Marek zapraszają na spotkanie przy Jej mogile w dniu 2 września 2009 roku o godzinie 11.00. W rocznicę Jej tragicznej śmierci zapalimy biało-czerwone znicze.

Zapraszamy wszystkich, komu droga jest pamięć żołnierzy AK, poległych w latach okupacji.

Antoni Widomski

Lokalizacja mogiły:
http://www.gpsvisualizer.com/map?format=google&lat=52.400469&lon=21.171062
N52°24′1.688″ E21°10′15.823″

Gabinet terapii logopedycznej LOGOMEDICA, którego jestem przedstawicielem, rozpoczął niedawno współpracę z nowootwartym Przedszkolem Niepublicznym “Złota Rybk” w Markach przy ul. Kordeckiego 5.

Tam też będą miały miejsce badania i konsultacje logopedyczne. Szczegóły na stronach internetowych www.przedszkole-rybka.pl, www.logomedica.pl oraz pod numerem telefonu 501 340 444.

Zapraszam.
Monika Szczepańska Duda

W dniu 30 lipca 1944 roku poległ szeregowy Henryk Antczak “Wil”.

Młody chłopak mieszkał w Pustelniku II, przy ulicy Cichej 9. Trzydziestego lipca 1944 roku miał przewieźć rozkaz z kwatery dowódcy II Rejonu do dowódcy 1 Kompanii Osiowej II Rejonu Celków w Strudze. Według relacji ppor. Albina Furczaka ps.Alf, dowódcy tejże kompanii, szeregowy Henryk Antczak-Wil poległ w czasie przewożenia rozkazu.

Zginął prawdopodobnie w starciu z Niemcami, którzy prowadzili grupę ludzi na egzekucję w stronę Kruczka.Pochowany został w leśnej mogile, u podnóża wydmy w Pustelniku II.

Lokalizacja mogiły
http://www.gpsvisualizer.com/map?format=google&lat=52.346316&lon=21.138621

W walkach poprzedzających godz. “W”, w dniach od 30 lipca do 1 sierpnia 1944 polegli także:
“Wyżeł” NN łączniczka – 30 VII, Struga
Kęszczyk Stanisław strz. “Kruk II” – 31 VII, Pustelnik
Wojda Józef strz. WSOP – 31 VII, Struga
Borecki Bolesław plut. pchor. “Orda” – 1 VIII, Struga
Oleszkiewicz Robert – 1 VIII, Struga
Szczepański Zbigniew strz. “Chwat” – 1 VIII, Struga

Antoni Widomski

Materiały źródłowe:
Henryk Antczak – pseudonim Wil
http://www.marki.net.pl/henryk-antczak-pseudonim-wil-3896
W II Rejonie “Celków” też było Powstanie!
http://www.aan.gov.pl/obroza/324.html
Lista poległych żołnierzy II Rejonu “Celków” (Marki)
http://www.aan.gov.pl/obroza/326.html

Na liście polskich oficerów i policjantów zamordowanych w Katyniu, Miednoje i w Charkowie oraz obywateli RP z tzw. Ukraińskiej Listy Katyńskiej znajduje się Cyprian Milewski, urodzony w 1916, miejsce urodzenia nieznane, zginął w 1940 roku, w Katyniu.

Na naszym cmentarzu mareckim, na grobie rodzinnym Państwa Milewskich, znajduje się oznaczenie symbolicznego pochówku Cypriana Milewskiego.

Wszystko wskazuje na to, że chodzi o tę samą osobę.

Poszukuję informacji, które mogą pomóc w ustaleniu stanu faktycznego. Proszę o kontakt.

Antoni Widomski

Tabliczka Cypriana Milewskiego w Kaplicy Katyńskiej w Katedrze Polowej Wojska Polskiego pochodzi ze strony http://www.katedrapolowa.pl

Las na tyłach ulicy Cichej jest częstym obiektem zainteresowania osób, chcących się pozbyć śmieci lub gruzu. Dlatego cieszy nas to, ze miasto monitoruje takie miejsca i zdecydowanie reaguje.

Z poważaniem
Iwona i Artur Sobieccy

w  Urzędzie Miasta Marki pok. 38 w godz. 16.00 – 18.00
Tel. (022) 781 – 38 – 34

6 maja 2009 roku
Jolanta Sowińska
Elżbieta Brzozowska

13 maja 2009 roku
Maciej Grabowski
Bogusław Dąbkowski

20 maja 2009 roku
Izabela Brzezińska
Urszula Paszkiewicz

27 maja 2009 roku
Jacek Orych
Ryszard Korotko

3 czerwca 2009 roku
Tadeusz Pasternak
Paweł Chojnowski

17 czerwca 2009 roku
Paweł Adamczyk
Filip Rżewski

24 czerwca 2009 roku
Jan Orłowski
Tadeusz Skłodowski

1 lipca 2009 roku
Marek Mańk
Marek Szczepanowski

8 lipca 2009 roku
Marek Kroczek
Bogdan Trzemecki

Przewodnicząca Rady Miasta Marki Maria Przybysz-Piwko pełni dyżur w każdą środę w godzinach 12.00 – 14.00

Pełna informacja o dyżurach radnych Rady Miasta Marki kadencji 2006 – 2010 dostępna jest w Biuletynie Informacji Publicznej
http://bip.marki.pl/pl/bip/rada_miasta/rada_2006_2010/02/

Zgłoszenia mogą być dokonywane przez pełnomocnika komitetu wyborczego lub upoważnione przez niego osoby, w godzinach pracy Urzędu Miasta Marki w pokoju nr 38.

Informacja dotycząca trybu zgłaszania kandydatów do obwodowych komisji wyborczych w wyborach do Parlamentu Europejskiego zarządzonych na dzień 7 czerwca 2009 roku dostępna jest w Biuletynie Informacji Publicznej.
http://bip.marki.pl/pl/bip/pe_2009